Đọc nhanh: sang Campuchia làm việc không khó đi, cái khó là đi đúng đường. Miễn thị thực không phải giấy phép lao động, và lời mời càng dễ dãi thì càng phải hỏi kỹ.

Lần đầu tôi nói với họ hàng là mình sang Phnom Penh làm, một bà dì hỏi lại ngay: “Sang đó bán quần áo hả con?”. Người khác thì hạ giọng hỏi có phải tôi bị dụ đi làm mấy chỗ “online” không. Hai phản ứng đó gần như tóm đủ hình dung của người ở nhà về chuyện người Việt đi làm ở Campuchia: hoặc là buôn bán chợ búa, hoặc là bị lừa. Thực tế thì rộng hơn, nhàm hơn, và cũng có những góc tối thật.

Bài này tôi viết cho người đang cân nhắc sang đó, và cho cả người nhà của họ. Tôi không bán khóa học, không giới thiệu việc, nên cứ nói thẳng.

I. Hiểu lầm thứ nhất: sang đó toàn buôn bán nhỏ

Cộng đồng người Việt ở Campuchia có từ rất lâu, và đúng là nhiều gia đình sống bằng nghề buôn bán, sửa xe, may đo, bán hàng ở chợ, làm ghe cá ven Biển Hồ (Tonlé Sap). Nhưng nhóm sang làm thuê theo kiểu “đi làm” như tôi thì khác hẳn, và đông hơn người ta tưởng.

Có người làm cho doanh nghiệp Việt mở chi nhánh bên đó. Viettel có nhà mạng Metfone, nhiều doanh nghiệp cao su, xây dựng, phân phối vật liệu, thức ăn chăn nuôi cũng có mặt. Những chỗ này cần kế toán, kỹ sư công trường, nhân viên kinh doanh nói được cả tiếng Việt lẫn tiếng Anh, quản lý kho, giám sát sản xuất. Có người làm cho công ty Campuchia hoặc công ty nước ngoài, thường ở mảng bán hàng, chăm sóc khách hàng nói tiếng Việt, phiên dịch, nhà hàng, khách sạn, spa. Lại có thợ: thợ hồ, thợ điện, thợ nhôm kính, thợ làm tóc, đầu bếp, những người đi theo nhóm thợ quen, làm theo công trình rồi về.

Ý tôi là: “người Việt bên Campuchia” không phải một kiểu người, và câu hỏi “sang đó làm gì” phải trả lời bằng nghề của chính bạn.

II. Ba đường đi phổ biến, và đường nào hay xảy chuyện

Theo những gì tôi thấy, người Việt sang Campuchia làm việc thường đi theo một trong ba đường. Mỗi đường có kiểu rủi ro riêng.

Đường thứ nhất êm nhất, nhưng không phải lúc nào cũng êm. Tôi từng gặp một anh kỹ sư được cử sang, ba tháng sau mới biết công ty chưa làm giấy phép lao động cho mình vì “đang chờ hạn ngạch”. Công ty không gian, chỉ là chậm. Nhưng người bị kiểm tra là anh chứ không phải phòng nhân sự ở Hà Nội.

Đường thứ hai hợp với người có nghề rõ, có chút tiếng Anh, chịu khó đi hỏi. Cái bẫy của đường này là sự lười: thấy làm được rồi thì thôi, không làm giấy tờ, cho tới ngày bị phạt hoặc cần chứng minh mình làm việc hợp pháp.

Đường thứ ba là đường người nhà lo nhất, và họ lo đúng. Không phải người quen nào cũng xấu. Nhưng một lời mời không có tên công ty, không có địa chỉ cụ thể, không có hợp đồng, lại hứa lo vé xe, lo chỗ ở, “qua là có việc liền”, thì phần lớn những vụ người Việt bị ép làm cho các ổ lừa đảo trực tuyến ở Bavet, Sihanoukville hay ngay Phnom Penh đều bắt đầu từ đúng câu đó.

III. Chữ “expat” và cái cách người Việt bên đó không hợp với nó

Ở Phnom Penh, chữ expat được dùng rất nhiều. Quán bar ven sông quảng cáo “expat night”, nhà cho thuê ghi “suitable for expats”. Nghe thì có vẻ ai làm việc ở nước ngoài cũng là expat. Nhưng trong cách dùng hằng ngày, chữ đó thường gắn với người được công ty cử đi kèm gói phúc lợi: nhà, bảo hiểm, vé máy bay về phép. Phần lớn người Việt tôi quen không có gói nào như vậy. Họ tự thuê phòng, tự mua bảo hiểm (nếu có mua), tự lo vé xe về quê dịp Tết.

Nếu bạn muốn phân biệt cho rõ người được cử đi, người tự sang làm việc và người di cư hẳn, có một bài đọc thêm khá gọn về expat là gì, đọc xong sẽ dễ hình dung mình đang ở vị trí nào hơn.

Tôi nhắc chuyện chữ nghĩa vì nó ảnh hưởng thẳng tới cách đàm phán. Người tự coi mình là “lao động sang làm thuê” thường không dám hỏi gì. Người hiểu mình là nhân sự nước ngoài mà doanh nghiệp phải làm thủ tục, phải xin hạn ngạch, phải đóng phí giấy phép, sẽ biết hỏi: ai đóng phí giấy phép lao động, công ty có đăng ký tôi trên hệ thống không, nếu nghỉ việc thì giấy tờ của tôi xử lý ra sao.

IV. Giấy tờ: miễn thị thực không có nghĩa là được đi làm

Đây là hiểu lầm phổ biến nhất, và tốn tiền nhất.

Người mang hộ chiếu phổ thông Việt Nam được miễn thị thực khi sang Campuchia trong thời gian ngắn. Nhiều người nghĩ thế là xong: qua cửa khẩu Mộc Bài, đi xe khách vài tiếng là tới Phnom Penh, đi làm luôn. Không phải vậy. Miễn thị thực là cho chuyện đi lại, thăm thân, du lịch. Người nước ngoài làm việc ở Campuchia cần đúng loại thị thực dành cho công việc, và cần giấy phép lao động (work permit) do Bộ Lao động và Dạy nghề Campuchia (MLVT) cấp.

Thủ tục giấy phép lao động hiện làm trực tuyến qua hệ thống FWCMS của bộ này. Theo các bản cập nhật của những hãng tư vấn tại Phnom Penh đầu năm 2026, người mới vào Campuchia làm việc phải nộp hồ sơ trong vòng 90 ngày kể từ ngày nhập cảnh, và giấy phép phải gia hạn hằng năm, thường dồn vào những tháng đầu năm. Doanh nghiệp cũng phải xin hạn ngạch lao động nước ngoài trước thì mới nộp hồ sơ cho nhân viên được. Trễ hạn thì cả công ty lẫn người lao động đều có thể bị phạt.

Mỗi trường hợp một khác, nhưng nhớ giúp tôi một điều: nếu người tuyển bạn nói “khỏi cần giấy tờ, cứ qua đi”, thì người đó hoặc không biết luật, hoặc không định làm đúng luật. Cả hai đều không phải chỗ để gửi gắm mấy năm của mình.

Ở phía Việt Nam, nếu bạn đi theo một doanh nghiệp dịch vụ đưa người lao động đi làm việc ở nước ngoài theo hợp đồng, doanh nghiệp đó phải được cấp phép, và việc quản lý lĩnh vực này hiện thuộc Bộ Nội vụ. Còn nếu tự đi, bạn không có lớp bảo vệ đó, và càng phải tự giữ bản sao mọi thứ.

Tôi rút ra một nguyên tắc rất quê: thứ gì người ta hứa lo hết cho mình mà không cần mình ký gì, thì mình cũng chẳng có gì để đòi khi nó hỏng.

V. Tiền bạc và cuộc sống: đừng nhìn con số trên tin tuyển dụng

Tôi không đưa con số thu nhập ở đây, vì nó chênh nhau quá xa giữa một thợ phụ công trình và một trưởng phòng kinh doanh, giữa chỗ bao ăn ở và chỗ không bao. Nhưng có vài điều người ở nhà hay quên khi so “bên đó trả bằng đô”.

Chi phí ở Phnom Penh không rẻ như nhiều người nghĩ. Thuê phòng gần trung tâm, ăn ngoài, đi tuk-tuk mỗi ngày, cộng thêm tiền điện tính theo giá chủ nhà, thì phần còn lại cuối tháng có khi chẳng hơn ở Sài Gòn bao nhiêu. Đô la dùng rộng rãi, tiền lẻ thối lại bằng riel, và chỉ sau vài tuần bạn sẽ quen với việc trả 2 đô rồi nhận về một nắm riel. Thanh toán bằng mã QR cũng phổ biến, và từ cuối năm 2023, một số ngân hàng Việt đã cho quét mã KHQR bên đó bằng app trong nước.

Rồi đến những thứ không tính bằng tiền. Tiếng Khmer khác hẳn tiếng Việt, nhưng ra chợ, đi khám bệnh, cãi nhau với chủ nhà về cái máy lạnh, thì vài chục câu cơ bản cứu bạn nhiều lần. Bệnh viện tốt có, nhưng không rẻ, nên bảo hiểm sức khỏe là thứ tôi khuyên mua trước cả khi mua xe.

Chuyện cô đơn ít ai nói

Sang được vài tháng, cảm giác mới lạ hết, cuối tuần sẽ dài ra. Tôi mất gần một năm mới có được hai người bạn gọi được lúc nửa đêm. Sang một mình thì tìm ngay từ đầu một chỗ để đi ngoài công ty và phòng trọ: lớp học, nhóm chạy bộ ven sông, ngôi chùa, gì cũng được.

VI. Ai hợp, ai nên nghĩ lại

Tôi không nghĩ có câu trả lời chung kiểu “nên đi” hay “đừng đi”. Nhưng có vài kiểu người tôi thấy thường ổn bên đó: người có nghề cụ thể mà doanh nghiệp bên đó thiếu, người nói được tiếng Anh ở mức làm việc, người chịu được nhịp sống hơi lộn xộn và không cần mọi thứ chạy đúng giờ, người có kế hoạch về rõ ràng (về sau ba năm, về khi có vốn, về khi con vào lớp một).

Người nên nghĩ lại là người đang đi vì đang kẹt: nợ nần, mất việc, muốn có tiền nhanh. Tâm thế kẹt làm người ta dễ tin lời hứa dễ nghe nhất, và mấy ổ lừa đảo trực tuyến biết rõ điều đó.

VII. Trước khi xách vali

Nếu bạn đã quyết, đây là những việc tôi làm lại nếu được quay về lúc mới đi:

– Xin cho bằng được tên công ty, địa chỉ văn phòng và người phụ trách trực tiếp, rồi tự tra hoặc nhờ người quen bên đó ghé qua.

– Chụp lại hộ chiếu, hợp đồng, bằng cấp, lưu lên một chỗ người nhà cũng mở được.

– Lưu số Tổng đài bảo hộ công dân của Bộ Ngoại giao (+84 981 848484) và địa chỉ Đại sứ quán Việt Nam tại Phnom Penh vào điện thoại, cả cho người nhà.

– Hỏi rõ ai làm giấy phép lao động, bao giờ làm, phí ai trả.

– Mang theo đủ tiền sống ít nhất một tháng mà không cần lương.

Nghe đơn giản, nhưng hầu hết những câu chuyện tệ tôi nghe được bên đó đều thiếu ít nhất hai trong năm việc trên.

VIII. Hỏi nhanh

Không biết tiếng Anh có đi làm ở Campuchia được không?

Được, nhất là khi làm cho công ty Việt hoặc làm thợ. Nhưng lựa chọn sẽ hẹp hơn nhiều, và bạn phụ thuộc vào người phiên dịch hoặc người quen nhiều hơn mức thoải mái.

Có nên sang trước bằng đường du lịch rồi mới tìm việc không?

Nhiều người làm vậy để xem tận mắt. Không sao, miễn là bạn hiểu chuyến đó là để tìm hiểu, và khi đã nhận việc thì phải chuyển sang đúng thị thực, đúng giấy phép, không “làm tạm vài tháng rồi tính”.

Đi làm ở Campuchia không phải chuyện phiêu lưu, cũng không phải đường cùng. Nó là một lựa chọn nghề nghiệp có giá của nó. Cứ tính cho kỹ cái giá đó rồi hãy đi.

Quy định về thị thực và giấy phép lao động ở Campuchia thay đổi theo từng năm; hãy hỏi lại doanh nghiệp tuyển dụng và cơ quan đại diện Việt Nam trước khi lên đường.

Thu Hiền · làm việc ở nước ngoài, đời sống người đi làm xa